Karmel, in het voetspoer van Elia

Met oog voor toekomst

Lezing Studiedag Werkgroep Overleg Instituten:
‘Voortbouwen op het fundament: Religieus leven en de flexibele mens’
Titus Brandsma Memorial, 8 oktober 2015

Abraham van Diepenbeeck maakte in de zeventiende eeuw een serie van 41 kopergravures over het leven en de wonderdaden van de profeet Elia.
Deze serie is in 1680 uitgegeven in het Speculum Carmelitanum.
Een boek waarvan het Nederlands Carmelitaans Instituut een exemplaar beheert
en dat een enorme collectie Karmelitaanse teksten bevat, maar ook deze serie afbeeldingen.
Een prachtig document van de identiteitsontwikkeling van de Karmelorde.

Wanneer we deze gravure van Elia bij de beek Kerith bekijken,
zien we hem zitten als karmeliet, in pij en witte mantel,
met de Schrift opengeslagen op zijn schoot.
Zijn wandelstok ofwel profetenstaf rust tegen de rots.
Op de voorgrond stroomt de beek en in de lucht komen raven aanvliegen.
De ene raaf brengt een homp brood, de ander vlees (zie 1 Koningen 17, 3-6).
Elia lijkt zich niet bewust van deze raven die hem voedsel brengen.
Al zijn aandacht is gericht op de mannen die zich bij hem geschaard hebben.

Uit de tekst die bij de afbeelding staat kunnen we opmaken
dat Elia hier onderricht geeft over het religieuze monnikenleven.
We zien Elia dus onderwijzend, lerend, de weg wijzend.
Hij zit hier, kalm en statig, en spreekt, zoals we kunnen zien aan zijn geopende hand.
Wanneer we vervolgens kijken naar de toehoorders, de leerkring, zien we dat ze allemaal verschillende houdingen aannemen: er worden blikken uitgewisseld, iemand richt zijn oor,
anderen staren in de verte (de een omhoog, de ander omlaag), sommigen richten hun blik naar Elia, anderen lijken de blikrichting van Elia te volgen.
Bij een aantal van hen zien we een stok in de hand, als teken van op weg zijn.

Karmelieten stellen zich in deze traditie van leerlingen van de profeet Elia.
De eerste karmelieten op de berg Karmel – eind twaalfde, begin dertiende eeuw – waren geïnspireerd door het voorbeeld van Elia, en zij kozen hem als hun vader en leidsman.
In de karmeltraditie wordt Elia zelfs gezien als de allereerste karmeliet.
Daarom ook beeldt de karmelitaanse iconografie Elia bij voorkeur af in karmelpij en witte mantel. Hij is hun voorbeeld en gids voor het religieuze leven.
Door de eeuwen heen, ook in onze tijd, daagt de Karmel mensen uit antwoord te geven op de religieuze levensvragen:
Wie of wat gidst ons?
Door wie of wat laten wij ons leiden?
Door wie of wat laat ik mij leiden?
En waar naartoe?
Wat precies de oorsprong van de Karmelorde is, dat blijft een mysterie. De meeste historici zijn het er over eens dat het begint aan het eind van de twaalfde eeuw. De eerste karmelieten leefden op de Karmel, een bergketen die bij Haifa oprijst uit de Middellandse zee en van daar zo’n 25 kilometer het land in loopt. Het is de bergketen waar volgens de traditie de bijbelse profeet Elia woonde en optrad. De eerste karmelieten woonden op de flanken van de berg, nabij een bron die bekend staat als ‘de bron van Elia’.
Daar leidden zij als gemeenschap van eremieten, een religieus leven in de voetsporen van de bijbelse profeet.
Aan het begin van de dertiende eeuw vroegen de broeders aan Albertus, de Patriarch van Jeruzalem, om bevestiging van hun religieuze leefwijze. Albertus schreef aan hen een brief die later de status van Ordesregel kreeg.

Als algemeen uitgangspunt voor alle religieus leven stelt Albertus in zijn brief dat “ieder, tot welke orde hij ook behoort of welke religieuze leefwijze hij ook gekozen heeft, in horigheid aan Jezus Christus moet leven en zich aan hem trouw moet verknechten vanuit een zuiver hart en een goed geweten”.

Vervolgens werkt hij dit algemene beginsel uit in een levensvorm die aansluit bij de wijze waarop de broeders leefden. Na deze goedkeuring en vaststelling van hun levensvorm, trokken er al gauw broeders weg van de berg Karmel, veelal naar Europa om daar hun religieuze leven voort te zetten.
Op Cyprus en Sicilië, in Frankrijk en Engeland, en later ook in Nederland en Duitsland ontstonden zo karmelplaatsen. Het Generaal Kapittel van 1247 vond bijvoorbeeld plaats in het Engelse Aylesford.

Waar de karmelieten op de berg Karmel een vorm van kluizenaarsleven leidden, kozen ze in Europa voor een vorm die geïnspireerd was op de bedelbroeders. Tijdens het kapittel in Aylesford werd daarom besloten de paus te vragen om enkele aanpassingen van de karmelregel.
Er werden enkele zinnen toegevoegd aan de regel die de levensvorm beter deden aansluiten bij de veranderde omstandigheden.

Toen aan het eind van de dertiende eeuw de christenen de strijd om het Heilig Land hadden verloren, waren er geen broeders meer op de berg Karmel over. Het was voor de karmelieten een spirituele uitdaging:
Hoe karmeliet zijn, ver weg van de berg Karmel?
Of, hoe karmeliet worden als je zelfs nooit op deze berg bent geweest?
De broeders moesten herontdekken wat hun verbinding met de berg Karmel nu was. Dit wakkerde hun creativiteit aan. Zij gingen op nieuwe wijze hun religieuze identiteit beschrijven en beleven. De blinde Jan van de Heilige Samson (1571-1636) beschrijft bijvoorbeeld hoe elke plaats waar de broeders wonen een Karmel is:

We moeten aannemen dat de plaatsen waar we wonen, net zo veel Berg Karmels zijn.
En we moeten ze zo goed we kunnen toewijden,
met een zeer levendig, zeer vurig en zeer actief verlangen naar heiligheid,
in overeenstemming met de ware geest van onze eerste vaders en stichters.

Hij zag dus overal ‘berg Karmel’s verrijzen waar karmelieten in het voetspoor van Elia traden.
Een fysieke band met de berg Karmel was voor hem niet zo belangrijk. Hij moest ook niets weten van de pogingen van zijn medebroeders om hun religieuze identiteit op te hangen aan een lijn door de geschiedenis die laat zien hoe vanaf Elia en Elisa onafgebroken profetenzonen op de berg Karmel in hun voetspoor waren getreden, dit allemaal om te staven dat de karmelieten ware zonen van Elia zouden zijn.
Jan van de Heilige Samson legt de vinger op de zere plek:

Want het baat ons niet wettige zonen van de Heilige Vaders te zijn
als we niet sterk bewogen worden door hun geest.
Anders zouden we als een lichaam zijn zonder ziel,
zonder beweging, en zonder leven.

Wat Jan van de Heilige Samson hier dus aangeeft is dat alleen werkelijk van belang is, wat karmelieten tot karmeliet maakt, dat wij de profeten Elia, Elisa en de andere Heilige Vaders navolgen in onze toewijding aan God, onze bewogenheid door de Onuitsprekelijke.

Om het profetische leven van Elia in het eigen leven na te volgen geeft de karmelregel handreikingen. Door te leven volgens deze leefregel wordt een karmeliet omgevormd tot iemand die – in navolging van de Vaders – leeft in horigheid aan God.

De spirituele verbondenheid met Elia blijkt door de eeuwen heen voor de karmelorde steeds weer van belang. In 1979 bijvoorbeeld, waren de provinciaals bijeen ‘bij de bronnen’ op de Karmel. Daar zochten ze vanuit de bijbelse bronnen inspiratie in het leven van Elia en Maria. Zij doordachten van hieruit de uitdagingen voor de Karmel in hun tijd.
Ten aanzien van Elia stelden ze:

Onze tijd, hoewel in een andere historische context, vertoont enkele overeenkomsten met die waarin Elia optrad. Onze tijd is er een van diepe sociale veranderingen. We leven in een tijd van religieuze crisis. Er is veel onrecht. Mensen worden slaaf gemaakt van valse goden en de gebieden waarop mensen worden verstoten, breiden zich steeds uit. Daarom blijft Elia ook vandaag voor ons karmelieten een inspirerend model. In hem zien we het profiel van de man van God te midden van een volk dat bevrijding en redding behoeft. Dit betekent ‘God God laten zijn in ons bestaan’. Deze inspiratie moeten we vertalen in de praktijk van elke dag, zoeken naar de aanwezigheid van de ware en levende God in ons eigen leven.

De provinciaals stelden dit als onderdeel van hun voorbereiding op een gesprek over hoe de karmelorde in hun tijd de karmelspiritualiteit vorm geeft. Ze verwoordden dit in voorbereiding op hun poging om gezamenlijk te onderscheiden welke stappen in het heden gezet zouden kunnen worden en hoe deze stappen zouden kunnen doorwerken in de toekomst. En, vanuit dit profetische karakter, probeerden zij een mogelijke toekomst voor ogen te krijgen die van God is, en vandaaruit probeerden zij weer te onderscheiden welke stappen in het heden gezet kunnen worden.

We zijn al weer ruim 35 jaar verder. Hoe gidst Elia ons in deze tijd?
Als we door hem geïnspireerde karmelieten proberen te zijn en in zijn voetspoor willen gaan, betekent dit dat we in ons leven elke dag opnieuw hierop moeten afstemmen.
“God vernieuwt zijn roep iedere dag opnieuw en verwacht altijd een nieuw antwoord van ons.”
Dit is een uitgangspunt en criterium voor karmelitaanse vorming. Ons wordt een open houding gevraagd om de nieuwe roep van God, vandaag, te horen. Om iedere dag opnieuw een nieuw antwoord te geven, moeten we een basishouding ontwikkelen van leerling zijn, vormeling zijn.
Het ordesdocument over vorming, de Ratio Institutionalis Vitae Carmelitanae,spreekt over een “geleidelijke en voortgaande weg van omvorming die het hele leven zal duren.”
Karmelitaanse vorming gaat dus niet om het aanleren van een vooraf gegeven uiterlijke vorm, maar om een weg van omvorming die de mens van binnen opbouwt:

Langs wegen die altijd weer nieuw zijn en ook niet altijd recht, roept de Vader ons elke dag Christus te volgen en aandachtig te luisteren naar de ingevingen van de Geest, want ons leven is aan voortdurende verandering onderhevig en het is heel gewoon dat wij door moeilijke tijden en crises heen moeten gaan. Daarom moeten wij leren creatief te zijn in onze trouw en aandachtig voor wat de Geest ons zegt door de gebeurtenissen in ons leven en in de wereld om ons heen.

Deze tekst is een uiting van het bewustzijn dat het leven zich niet in vormen laat vastleggen. Dit bewustzijn is wezenlijk gevoed door het voorbeeld van Elia.
In 1 Koningen 19, 9-18 horen we hoe Elia op de berg Horeb geconfronteerd wordt met God die niet aan zijn vooronderstelde beeldvorming voldoet. God was niet in de wind, niet in de beving, niet in het vuur. Op ongekende wijze, in een stem van beukende stilte, hoort Elia God.
Op het moment dat Elia hoorde, trad hij naar voren en ging hij staan voor Gods gelaat. Hier wordt Elia bevestigd als profeet van God. Een profeet die hoort, die luistert, die zijn oor openhoudt voor Gods stem.

Het openen van het oor, het leren onderscheiden waar God spreekt,
horen wat Hij jou op dit moment te zeggen heeft, je daarvoor open stellen,
dat vraagt onderscheiding.
Dit geldt voor ieder persoonlijk maar ook voor de gemeenschap.
Dat we leren kijken: wat is nodig?
Wat horen we?
Hoe lezen we de tekenen van deze tijd?
Wie of wat roept om onze inzet voor gerechtigheid?
Welke mogelijkheden hebben we hiervoor?

De afgelopen vijftig jaar is er veel gebeurd in de samenleving en in aansluiting daarop ook in de vormgeving van het karmelleven. Nieuwe leefvormen werden ontwikkeld. De grote kloostergebouwen werden verlaten of door kleinere gemeenschappen bewoond. Er werd gezocht naar nieuwe vormen van gemeenschapsleven in kleinere groepen. Het strikte onderscheid tussen broeder- en zusterkloosters werd verlaten.
Elders in Europa werden vormen gevonden waarbij ook leken en zelfs hele gezinnen in het klooster woonden. Broeders en zusters gingen – soms tijdelijk – alleen wonen. Er ontstond een lekenbeweging. Mensen associeerden zich aan de orde. En allen delen in hetzelfde charisma.

De flexibiliteit van het karmelleven die in deze grote variatie naar voren komt, is een uiting van de flexibiliteit die de karmelregel ons voorhoudt. We worden omgevormd tot mensen die niet vasthouden aan vaste patronen, maar ons in alles open stellen voor het Woord van God.
De vraag bij elke vormgeving is dan ook of het – zoals de Karmelregel zegt - "voor jullie religieuze leefwijze passend en voegzaam" is.
Er moet worden getoetst of de geleefde levensvorm het doel van het religieuze leven bevordert.
Hoe behoeden we de ruimte voor God in ons leven?
Hoe doen we dat in onze werkzaamheden?
We leren leven voor Gods gelaat.

Met oog voor toekomst

In de veertiende eeuw had de karmelorde te maken met een crisis waarbij het voortbestaan van de orde niet zeker was.
Een Franse karmeliet, de Heilige Petrus Thomas ontving toen, zo zegt de traditie, een boodschap of visioen van Maria. Maria vertelde hem: “Heb vertrouwen, Peter, de orde van Karmel zal bestaan tot het einde van de wereld.”
Maria vertelde hem ook dat Elia de verzekering had ontvangen van een ononderbroken voortbestaan van de orde: Christus zelf had dat Elia verteld op de berg Tabor, bij de Transfiguratie.
In de gravureserie van Van Diepenbeeck zien we hoe deze zich dit voorstelt.
Op de berg staat Jezus omringd door een stralenkrans.
Hij spreekt tot Elia die voor Hem knielt
met in zijn hand een vlag met daarop het Karmelwapen.
Aan de andere kant van Jezus staat Mozes met de stenen tafelen.
Rondom de berg knielen allemaal karmelieten: zij zagen het.

Het is een legende. Een legende die ik niet zomaar naar voren wil brengen.
Ik zie het als een antwoord op de toenmalige overtuiging
dat de Karmel ten dode opgeschreven was.
Een overtuiging die het voortbestaan wezenlijk ondermijnt,
ofwel een selffulfilling prophecy,
want vanuit een overtuiging zet je stappen om die overtuiging bevestigen.
De boodschap van de legende is helder: heb vertrouwen.
Het is de keuze voor het leven.
Deze legende probeert, in het voetspoor van Elia,
dat wat niet tot leven voert te ontkrachten.

Het gaat er in de Karmel om dat we in het heden, vandaag, kansen zien om een stap te zetten.
Stappen die gevoed worden door een profetische blik. Een karmeliet kan niet bij de pakken neer gaan zitten. Hij moet “allerzorgzaamst zich beijveren de wapenrusting Gods aan te trekken”,
waaronder het schild van het vertrouwen, omdat “het leven van de mens op aarde een beproeving is”.
Dat wij met vertrouwen de toekomst in mogen gaan en dat de inspiratie van het leven van de Karmel – in welke vorm dan ook – mensen mag blijven vormen tot ware profeten, dienaars van God.

Anne-Marie Bos

Deze lezing is een beknopte weergave van het artikel:
Bos, J. M. (2015). Karmel, in het voetspoor van Elia. Voortbouwen op het fundament: Religieus leven en de flexibele mens. C. C. Ad Leys, Jorge Castillo Guerra. Heeswijk, Berne media: 72-87.

Deze site maakt gebruik van cookies. Wilt u meer weten? Bekijk ons cookiebeleid

Op deze pagina vind je meer informatie over wat cookies precies zijn, welke cookies op deze site worden gebruikt en hoe je invloed op cookies kunt uitoefenen.

Wat zijn cookies?

Een cookie is een stukje tekst dat door een webserver aan een bezoekende browser wordt gegeven, in de hoop en verwachting dat de browser dat bij een vervolgbezoek teruggeeft.

De cookie is een aanvulling op de HTTP-specificatie. Het HyperText Transfer Protocol wordt door iedereen gebruikt die een website bezoekt: het regelt de communicatie tussen een webserver en een browser. Het is echter niet ontworpen om opeenvolgende paginabezoeken als één geheelte zien. Daardoor is het niet zonder meer mogelijk om gegevens of instellingen bij een vervolgbezoek weer terug te halen.

Om dat toch mogelijk te maken zijn in 1997 de cookie en de set-cookie-headers voor HTTP geïntroduceerd. Deze specificatie is voor het laatst in April 2011 bijgewerkt en gaat momenteel door het leven als RFC 6265 HTTP State Management Mechanism.

Hoe werken cookies?

In tegenstelling tot wat politici nog wel eens beweren, zijn cookies zelf geen programmaatjes en ook geen bestanden, en wordt er technisch gezien niets door de webserver op de computer van de bezoeker opgeslagen. Dat laatste kan de browser volledig zelf beslissen. Uiteindelijk worden cookies vaak wel opgeslagen als een bestand, maar een webserver kan een browser niet dwingen om cookies daadwerkelijk op te slaan of bij een later bezoek terug te geven.

Een cookie is altijd aan een specifiek domein of subdomein gebonden. Voorbeelden van een domein en een subdomein zijn respectievelijk karmel.nl en gathering.karmel.nl.

Cookies worden dus alleen naar hetzelfde domein teruggestuurd, als waar ze vandaan komen. Je weet daardoor zeker dat alleen de servers van karmel.nl de cookies ontvangen die eerder via karmel.nl werden verkregen.

Een belangrijk punt van cookies is dat ze bij elk http-request kunnen worden ontvangen en dat alle bekende, relevante cookies bij elk request worden meegestuurd. Dat geldt dus ook voor de requests waarmee afbeeldingen, javascript- en css-bestanden voor een webpagina worden opgevraagd. Uiteraard wordt ook dan de domeincontrole toegepast.

First-party cookies

Cookies die je voor hetzelfde domein krijgt als dat je bezoekt, worden first-party cookies genoemd. Bij het bekijken van deze pagina zijn de cookies van karmel.nl dus first-party cookies.

Third-party cookies

Het is ook mogelijk dat een website elementen van derde partijen bevat. Bekende voorbeelden zijn embedded video's, advertenties en social-mediaknoppen. Als met deze elementen vanaf hun eigen servers cookies worden meegestuurd, worden dat third-party cookies genoemd. Het is daardoor mogelijk dat je bij een bezoek aan karmel.nl third-party cookies voor Facebook.com, Youtube.com en andere websites van derden krijgt.

Door de werking van HTTP en de beveiliging rond cookies is het voor de betreffende first party - in ons voorbeeld dus karmel.nl - niet mogelijk om op het meesturen van third-party cookies invloed uit te oefenen.

Wat voor andere opslag is er voor websites?

Naast cookies zijn er sinds 1997 nog meer mogelijkheden van opslag bij de browser ontstaan. Aangezien karmel.nl hier nauwelijks gebruik van maakt, worden ze alleen even kort aangestipt.

Flash-applicaties hebben een eigen vorm van cookies, vergelijkbaar met die voor HTTP. Behalve voor gebruikersvoorkeuren in de video-player doet karmel.nl verder niets met dit soort cookies.

Html5 local storage is een recente ontwikkeling. Webapplicaties kunnen hier gebruik van maken om - in vergelijking met cookies - vrij grote hoeveelheden data op te slaan. Vanwege de beperkte ondersteuning in browsers maakt karmel.nl hier maar zeer beperkt gebruik van.

Waar worden cookies op karmel.nl voor gebruikt?

Met cookies is het mogelijk om bij vervolgbezoeken informatie uit eerdere bezoeken terug te halen. Dit wordt in de praktijk onder meer gebruikt om bij te houden dat je bent ingelogd, dat je bepaalde instellingen hebt gemaakt en dat je bepaalde site-elementen eerder hebt gezien. Cookies die het functioneren van de site aan jouw wensen aanpassen, heten functionele cookies.

Daarnaast kunnen cookies ook gebruikt worden de site te laten weten dat een bezoeker eerder is langsgeweest. Met dergelijke informatie kunnen statistieken over het gebruik van de website worden verzameld. Een bekend voorbeeld is Google Analytics. Hierbij wordt alleen met geanonimiseerde statistische informatie gewerkt die door ons wordt gebruikt om de werking van de site te analyseren en verbeteren.

Informatie over je bezoekgedrag kan ook gebruikt worden om advertenties op je interesses af te stemmen. karmel.nl gebruikt daarvoor alleen geanonimiseerde informatie over pagina's die je eerder op karmel.nl hebt bezocht.

De bezoekersprofielen die met behulp van cookies worden opgesteld, zullen nooit met derden worden gedeeld en worden alleen gebruikt om de kwaliteit en de relevantie van karmel.nl te verbeteren.

Welke cookies plaatst karmel.nl?

Hieronder vind je een overzicht van de first-party cookies die karmel.nl plaatst of laat plaatsen.

Niet-functionele cookies
CookienaamDoel
__utma, __utmb, __utmc en andere __utm-cookies

Cookies die Google Analytics gebruikt voor het bijhouden van bezoekersstatistieken.

wt3_eid, wt3_sid

Cookies die Webtrekk gebruikt voor het bijhouden van bezoekersstatistieken.

Welke cookies kunnen anderen plaatsen bij een bezoek aan karmel.nl?

karmel.nl is een grote community. Gebruikers kunnen onder meer reacties onder artikelen en op het forum plaatsen, productbeoordelingen schrijven, aan- en verkoopadvertenties plaatsen en blogs openen.

Bij ieder van die activiteiten kunnen gebruikers desgewenst afbeeldingen en video's van derden opnemen. Voor ieder van die afbeeldingen en video's kunnen 3rd-party cookies geplaatst worden, buiten het medeweten en de medewerking van karmel.nl om. Daarnaast plaatst ook karmel.nl regelmatig content van derden.

Omdat er erg veel partijen in deze wereld samenwerken, is het niet mogelijk om een volledige lijst van mogelijke domeinen te geven, maar hieronder sommen we op van welke aanbieders je eventueel een cookie zou kunnen ontvangen.

Aanbieder / UrlDoel
Facebook, Google +1, LinkedIn, TwitterSocial Media buttons op diverse plaatsen op karmel.nl. Met cookies wordt bijvoorbeeld bijgehouden of je al op de Facebook-knop 'Like' hebt gedrukt.
Youtube.com en diverse andere videohosters.Bij video's die door gebruikers en medewerkers van karmel.nl zijn geplaatst, worden vaak cookies geplaatst. De bekendste videohoster is Youtube, maar er zijn er veel meer.
Diverse afbeeldingenhostersBij door gebruikers geplaatste afbeeldingen kunnen cookies worden geplaatst. Bekende afbeeldingenhosters zijn Flickr, Facebook en ImageShack.

Welke overige opslag gebruikt karmel.nl?

De video-player van karmel.nl gebruikt flash-cookies voor het bewaren van instellingen, zoals de voorkeuze voor HD-video en het ingestelde volume.

Bevatten de cookies van karmel.nl informatie over wie ik ben?

Nee. Je naam, leeftijd, geslacht en andere persoonlijke gegevens, voor zover je die op karmel.nl hebt ingevuld, worden nooit in een cookie opgeslagen.

Waarom vraagt karmel.nl geen toestemming voor het plaatsen van cookies?

Op dit moment vraagt karmel.nl je nog niet om een opt-in voor niet-functionele cookies, ook al moet dat volgens de wet wel. Hier zijn we ons van bewust. De impact van een dergelijke toestemming voor zowel gebruikers als onze adverteerders is echter niet gering, bovendien is nog veel niet duidelijk - bijvoorbeeld hoe om te gaan met cookies die via embedded content worden geplaatst, en hoe niet-Nederlandse partijen aan de wet gehouden worden. karmel.nl volgt hierin de marktontwikkelingen nauwgezet en zal verdere maatregelen treffen zodra dit door ons nodig en passend wordt geacht.

Hoe kan ik cookies weigeren?

In je browser kan je instellen welke cookies moeten worden geaccepteerd. Je kunt alle of alleen bepaalde cookies weigeren. Raadpleeg hiervoor zo nodig de helpfunctie van je browser.

Wel kun je, indien je bepaalde cookies weigert en/of verwijdert, mogelijk niet alle functionaliteit van karmel.nl gebruiken. 

Het gedrag van cookies van advertentienetwerken kan op youronlinechoices.com worden ingesteld.